Drukuj

Jednymi z najstarszych okazów pomnikowych w Beskidach są dwa słynne cisy im. prof. Mariana Raciborskiego rosnące na północno-zachodnich stokach Babicy w Harbutowicach (Chodnikówka). Za pomnik przyrody uznane zostały już w 1934 roku, jednak podstawę prawną do tego tytułu uzyskały na mocy uchwały Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie w 1954r. Jeszcze przed wojną uważano je za najstarsze w Polsce, a ich wiek szacowano na 2000 i 1200 lat. Jednak badania dendrochronologiczne wykonane w 1998 r. wykazały, że wiek starszego drzewa wynosi 686 lat. Jest to okaz żeński, o pierśnicy 320 cm, wysokości 10,5 m i rozpiętości korony 8 na 9 metrów. Jego pień jest w środku pusty, lecz do niedawna wypełniony był betonową plombą. Miała ona na celu uniemożliwienie rozwoju pasożytniczych grzybów. Pomimo swego sędziwego wieku nadal owocuje.

 

Cisy Raciborskiego w zimowej szacie

 Cisy Raciborskiego w zimowej szacie, fot. Piotr Gatlik

Młodszy cis jest okazem męskim o wysokości 10,5 m i 163 cm obwodzie pnia. Cisy charakteryzują się gęstym, obficie rozgałęzionym systemem korzeniowym, cienką, gładką i szarowiśniową korą oraz czarnymi nasionami otoczonymi czerwoną, mięsistą osnówką. Wszystkie elementy rośliny za wyjątkiem czerwonej osnówki są silnie trujące.

W przeszłości cis był dosyć częstym drzewem na ziemiach polskich i tworzył większe skupiska. Przez całe stulecia wycinano go ze względu na walory dekoracyjne oraz dużą wartość użytkową drewna (ciągliwe i elastyczne, drobnosłoiste, bardzo twarde, odporne na warunki atmosferyczne i rozkład przez grzyby). W średniowieczu wykorzystywano go do produkcji broni: kusz i łuków, wioseł, ozdobnych naczyń oraz wyrobów rzeźbiarskich i tokarskich. Eksploatacja cisa na tak dużą skalę spowodowała doszczętne wyniszczenie go na wielu stanowiskach. Pierwsze kroki w celu jego ochrony podjął Władysław Jagiełło w 1423 r. Wydał on statut, w którym pod karą śmierci zakazał wycinania cisa. Od 1934 roku podlegał w Polsce całkowitej ochronie, a od 2001 częściowej.

Cisy z Harbutowic noszą nazwę odkrywcy, a zarazem najsłynniejszego polskiego przyrodnika i propagatora ochrony przyrody w Polsce prof. Mariana Raciborskiego.

Prof. Marian Raciborski urodził się 16.IX 1863 r. we wsi Brzóstowa pod Ćmielowem. Od najmłodszych lat przejawiał swe zamiłowania do przyrody i odkrywania jej tajemnic. Studiował nauki przyrodnicze i medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim, przebywał na uniwersytetach w Berlinie, Bonn, Strasburgu, Monachium. Podczas pobytu na Jawie  w latach 1896-1900 prowadził badania nad występującymi tam paprotnikami, glonami  i grzybami pasożytniczymi. Zajmował się również problemami ekologii roślin tropikalnych. Opracował metody zwalczania grzybów pasożytniczych tytoniu i trzciny cukrowej.

Jego bogate zielniki roślin jawajskich zachowane są do dzisiaj w Ogrodzie Botanicznym UJ, a kolekcję etnograficzną można oglądać w Muzeum Etnograficznym  w Krakowie. Po powrocie do Europy zajmował stanowiska dyrektora Ogrodu Botanicznego AR w Dublanach oraz profesora Instytutu Biologiczno-Botanicznego Uniwersytetu Lwowskiego oraz Instytutu i Ogrodu Botanicznego UJ.

Był jednym z najwszechstronniejszych botaników swojej epoki. Zajmował się systematyką  i rozmieszczeniem glonów, grzybów i roślin naczyniowych. Stworzył podstawy badań paleobotanicznych w Polsce, opracował materiały mezozoiczne jednego z najbogatszych wówczas stanowisk flory jurajskiej koło Grójca oraz zgromadził około 10 tys. okazów kopalnych. W 1912 r. stworzył pierwszą mapę geobotaniczną Polski. Przyczynił się do zapoczątkowania w Polsce ochrony przyrody jako osobnej dyscypliny badawczej. Rozszerzył pojęcie „pomnika przyrody” o okazy przyrody nieożywionej jak np. ostańce skalne czy wodospady. Zmarł 17. III 1917 r. w Zakopanem.

Opracowanie: Paulina Węgrzyn